Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı Devleti'nin Azerbaycan'a Askerî Yardımı Kapsamında Karabağ Harekâtı

OpenAlex Türkçe

Çarlık Rusya’da meydana gelen 1917 Bolşevik ihtilâli neticesinde Bolşevikler, Mart 1918’de Bakü’de idareyi ele geçirdiler. Bölgedeki istikrarsızlıktan yararlanmaya çalışan Ermeniler ise başta Bakü olmak üzere Nahçıvan, Zengezur ve Karabağ civarlarında Müslüman halka karşı baskı, yağma ve zulümlerini arttırmışlardı. 28 Mayıs 1918’de Azerbaycan Cumhuriyeti kurulduğunda Azerbaycan toprakları işgal altında bulunmaktaydı. Osmanlı Devleti ile Azerbaycan Cumhuriyeti arasında imzalanan antlaşma hükümleri gereğince Nuri Paşa komutasında teşkil edilen Kafkas İslam Ordusu, Azerbaycan’a askerî yardım sağlamak üzere görevlendirildi. 15 Eylül 1918 tarihinde Bakü harekâtının sona ermesi ve bölgede sükûnetin sağlanmasına karşın o tarihte Karabağ’da Ermeniler zulümlerine devam etmekteydiler. Karabağ'ı kurtarmak için Albay Cemil Cahit (Toydemir) komutasında içerisinde Azerbaycan milis kuvvetlerinin de yer aldığı birliklerce Karabağ'a yönelik ileri harekât başlatıldı. 4 Ekim 1918 tarihinde başlayan Karabağ harekâtı yaklaşık bir ay kadar devam etti. Bu süreçte Karabağ bölgesi Ermeni çetelerinden temizlendi ve Şuşa’ya sığınan yirmi bin civarındaki Azerbaycan Türkü kuşatmadan kurtarıldı. Buradaki kuvvetlerin görevlerine devam ettiği esnada Birinci Dünya Savaşı’nı kaybeden Osmanlı Devleti, 30 Ekim 1918 tarihinde Mondros Mütarekesi’ni imzaladı. Osmanlı Başkomutanlığından alınan direktif gereğince Karabağ dahil Azerbaycan'daki harekâta son verildi. Kafkas İslam Ordusu’nun icra etmiş olduğu Karabağ harekâtı, geçici bir süreliğine de olsa Müslüman halkın güvenliğinin sağlanması ve Ermeni çetelerinin bölgeden uzaklaştırılması açısından önem arz etmektedir. Çalışmanın amacı Birinci Dünya Savaşı döneminde Kafkas İslam Ordusu’nun Azerbaycan'a askeri yardımı kapsamında Karabağ’ın Ermeni çetelerinden kurtarılmasına ilişkin gerçekleştirdiği harekâtın detaylarının arşiv belgeleri ışığında ortaya çıkarılmasıdır. Çalışmada arşiv belgelerinin yanı sıra konuya ilişkin yerli ve yabancı başvuru eserlerinden de istifade edildi.